Rola białka w chorobie nowotworowej

W artykule wyjaśnimy, jaka jest rola białka w chorobie nowotworowej. Należy zacząć od tego, że dorosły, zdrowy człowiek potrzebuje w ciągu doby dostarczyć wraz z dietą ok. 0,8-1 g białka na każdy 1 kg swojego ciała. Chory na nowotwór wymaga już znacznie większej podaży, bo między 1,2, a 1,5 g protein/kg m.c./dzień. Białko będzie mu bowiem niezbędne dla m.in. utrzymania stabilnej masy mięśniowej i siły fizycznej, wzmocnienia odporności oraz usprawnienia procesu gojenia się ewentualnych ran albo odleżyn. Do czego jeszcze potrzebne jest białko, kiedy zwiększyć jego podaż i gdzie szukać najlepszych źródeł?

Leczenie onkologiczne to bardzo często długotrwały i pełen zwrotów akcji proces. W związku z jego następstwami, które niejednokrotnie zakłócają przebieg terapii, coraz częściej mówi się o tym, że sama interwencja lekarska nie wystarczy. Aby więc pacjent mógł odnieść możliwie najwyższe korzyści z wdrożonego leczenia, musi być do niego właściwie przygotowany, a na dalszych etapach jego trwania — pozostawać pod opieką multidyscyplinarnego zespołu, który zadba o stan ogólny, samopoczucie fizyczne oraz psychiczne chorego. Elementem takiego postępowania będzie prawidłowo dobrane żywienie.

Niedożywienie w chorobie nowotworowej

Wśród istotnych aspektów związanych z leczeniem przeciwnowotworowym, pojawia się termin „niedożywienia”. Zgodnie z definicją ESPEN (ang. The European Society for Clinical Nutrition and Metabolism), niedożywienie to “stan wynikający z braku wchłaniania lub spożywania substancji żywieniowych, prowadzący do zmiany składu ciała, upośledzenia fizycznej i mentalnej funkcji organizmu oraz negatywnie wpływający na rezultaty leczenia choroby podstawowej”. Podczas terapii onkologicznej, ryzyko wystąpienia niedożywienia, wiąże się z m.in.:

• obecnością samej zmiany nowotworowej, która doprowadza do aktywacji ogólnoustrojowego zapalenia (a w konsekwencji skutkującego m.in. utratą masy ciała, zmianami w jego składzie oraz pogorszeniem się sprawności fizycznej);
• zaburzeniami wchłaniania pojawiającymi się zwłaszcza u osób po radykalnych interwencjach chirurgicznych na przewodzie pokarmowym (np. po gastrektomii, resekcji części jelita);
• zwiększonym zapotrzebowaniem na składniki odżywcze w przebiegu np. zakażenia czy gorączki;
• niepożądanymi następstwami terapii, takimi jak nudności, wymioty, problemy z wypróżnieniami.

W konsekwencji obserwuje się pogorszenie funkcji układu odpornościowego u chorego, zmniejszenie tempa oraz jakości gojenia się ran, a także trudności w procesie rehabilitacji i rekonwalescencji. Finalnie, maleje efektywności terapii, a co za tym idzie – pogarsza rokowanie.

Wśród interwencji żywieniowych koniecznych do wprowadzenia u pacjenta onkologicznego wymienia się m.in. dbałość o dostarczenie odpowiedniej ilości białka.

Czym jest białko i jaką rolę pełni w naszym organizmie?

Białko – najważniejsze funkcje w ludzkim organizmie

Białka stanowią podstawowy budulec wszystkich żywych organizmów. Zbudowane są z pojedynczych aminokwasów, które w zależności od funkcji jaką pełnią w żywieniu człowieka, dzieli się na dwie grupy:

• aminokwasy niezbędne (egzogenne), których organizm nie potrafi sam zsyntetyzować i należy dostarczyć je wraz z dietą (histydyna, izoleucyna, leucyna, lizyna, metionina, fenyloalanina, treonina, tryptofan, walina);
• aminokwasy nie-niezbędne (endogenne), czyli takie, które mogą zostać zsyntetyzowane w organizmie; dzieli się je z kolei na:
  • aminokwasy, które organizm potrafi zsyntetyzować w ilości w całości pokrywającej zapotrzebowanie, niezależnie od czynników zewnętrznych w tym np. zmienionego stanu fizjologicznego (alanina, asparagina, kwas glutaminowy, kwas asparaginowy, seryna);
  • aminokwasy, które są niezbędne w wybranych warunkach fizjologicznych i/lub patologicznych, kiedy ich endogenna produkcja nie pokryje zapotrzebowania organizmu (glutamina, cysteina, arginina, glicyna, prolina, tyrozyna).

Prócz roli strukturalnej i funkcjonalnej, białka są ponadto regulatorami ekspresji genów, wchodzą w skład rozmaitych układów enzymatycznych oraz uczestniczą w regulacji wielu procesów metabolicznych. Ich rolę w organizmie człowieka można powiązać z trzema, głównymi obszarami:

• wzrostem i odbudową (np. nieustanne procesy budowy zachodzące m.in. podczas gojenia się ran, odleżyn, tworzenia blizn);
• regulacją procesów życiowych (np. udział w procesach obronnych organizmu poprzez produkcję przeciwciał);
• utrzymaniem równowagi organizmu (np. zachowanie równowagi wodnej i kwasowo-zasadowej).

Rola białka w chorobie nowotworowej

Choroba nowotworowa wiąże się z wieloma następstwami. Brak apetytu, nudności w przebiegu podawania leków, gorączka, konsekwencje przebytych zabiegów, w tym trudno gojące, wysiąkające rany, w negatywny sposób wpływają na możliwość utrzymania stabilnej, należnej masy ciała. Obniżenie jej w krótkim czasie już o 5-10% stanowi sygnał alarmowy oraz rosnące ryzyko rozwoju niedożywienia i jego powikłań. W związku z powyższym uważa się, że dieta o zwiększonej podaży m.in. białka będzie wskazana zwłaszcza w przypadku:

• przygotowania do operacji i w okresie rekonwalescencji po jej przebyciu;
• podczas leczenia chemio- i radioterapeutycznego;
• w okresie zwiększonej częstotliwości infekcji;
• przy długotrwałej gorączce;
• przy trudno gojących się ranach i odleżynach, zwłaszcza przy dużym wysięku z nich.

Jak już wcześniej wspomniano, średnie zapotrzebowanie na białko u zdrowego człowieka wynosi ok. 0,8 g protein na każdy kilogram masy ciała na dobę. Chory na nowotwór potrzebuje ich natomiast przynajmniej 1,5-2 razy więcej (ok. 100 g dziennie). Według aktualnych wytycznych ESPEN rekomenduje się podaż białka na poziomie najlepiej wyższym niż 1 g, do 1,5 g/kg m.c. w ciągu doby.

Źródło białka

Najbogatszymi źródłami białka o najwyższej wartości biologicznej będą przede wszystkim produkty pochodzenia zwierzęcego – mięso, nabiał oraz jaja. Protein warto także szukać w nasionach roślin strączkowych i ich przetworach (np. tofu) – oczywiście pod warunkiem, że nie istnieją przeciwwskazania do ich spożywania. Gdy jednak tradycyjna dieta nie będzie wystarczająca, np. z powodu trudności w przyjmowaniu większej objętości pokarmów, do codziennego jadłospisu rekomenduje się włączyć tzw. ONSy (ang. oral nutritional supplements), czyli odżywki specjalnego przeznaczenia medycznego. Preparaty te dostarczają znacznej liczby kalorii oraz białka w niewielkiej ich porcji. Ponieważ występują pod wieloma postaciami oraz smakami, z łatwością można dobrać idealne dla konkretnego pacjenta i jego sytuacji.

UWAGA!

Zwiększona podaż białka w diecie powinna korelować ze specjalistyczną poradą. W wybranych przypadkach, np. u osób z nieprawidłową czynnością nerek, wyższy udział protein może być niewskazany. Wszelkie kwestie w tym zakresie powinny więc zostać omówione z lekarzem prowadzącym i/lub doświadczonym dietetykiem klinicznym.

Literatura:

1 Kłęk S., Kapała A. 2019. Leczenie żywieniowe. Varia Medica, 3(1):77-87.
2. ESPEN Guideline. Muscaritoli M. i in. 2021. ESPEN practical quideline: Clinical Nutrition in cancer. Clinical Nutrition, 40(2021):2898-2913.
3. Jarosz M. 2016/2017, Żywność, żywienie w prewencji i leczeniu, Instytut Żywności i Żywienia, W-wa.
4. Jarosz M. 2017. Normy żywienia dla populacji Polski. Instytut Żywności i Żywienia, W-wa